رهاورد سعدی از نهج البلاغه در سی و دومین نشست برخوان سعدی

خبرپارسی – سی و دومین نشست از سلسله نشست های برخوان سعدی توسط انجمن فرهنگ و ادب شیراز و با همکاری مرکز سعدی شناسی، سازمان میراث فرهنگی و گردشگری و مرکز اسناد و کتابخانه ملی فارس همزمان با ایام مبارک رمضان در آرامگاه سعدی برگزار شد.

 در این نشست دکتر سید محمد مهدی جعفری، استاد دانشگاه، محقق و نهج البلاغه پژوه، پیرامون تاثیرپذیری سعدی از نهج البلاغه سخن گفت.

وی در بخشی از سخنان خود پیرامون چیستی و چگونگی گردآوری نهج البلاغه گفت: نهج‌البلاغه‌ عنوان‌ مجموعه‌ برگزیده‌ای‌ از سخنان‌ امیرالمؤمنین‌ امام‌ علی‌بن‌أبی‌طالب‌(ع‌) است‌ که‌ در سال‌های‌ پایانی‌ سده‌ چهارم‌ به‌ دست‌ ابوالحسن‌ محمدبن‌ الحسین‌ الموسوی‌ ملقّب‌به‌ سیّد رضی‌، ادیب‌ و شاعر برجسته‌ سده‌ چهارم‌ هجری‌، در بغداد گردآوری‌ شده‌ است‌.  از همان‌ روز تألیف‌ نهج‌البلاغه‌ تاکنون‌، این‌ کتاب‌ تأثیر ژرف‌ و گسترده‌ای‌ بر ادبیات‌ عربی‌ و فارسی‌ گذاشته‌ است‌. اگر چه‌ سخنان‌ امام‌ علی‌(ع‌) پیش‌ از گردآوری‌ گزیده‌ آن‌درنهج‌البلاغه‌، در نزد ادیبان‌ و دانشمندان‌ و گویندگان‌ و سخنوران‌ شیعه‌ و سنی‌، شناخته‌ و پر آوازه‌ بوده‌ است‌ و بر مورخان‌ و اهل‌ حکمت‌ و فرزانگان‌ و استادان‌ رشته‌های‌ گوناگون‌علوم‌ و معارف‌ اسلامی‌، از عرب‌ زبان‌ گرفته‌ تا فارسی‌ گوی‌ و پارسی‌ نویس‌، تأثیر می‌گذاشته‌ است‌.

وی در ادامه افزود: پس‌ از قرآن‌ و گفتارهای‌ پیامبر گرامی‌ اسلام‌، هیچ‌ کتابی‌ به‌ اندازه‌ نهج‌البلاغه‌ و هیچ‌ سخنی‌ بیشتر از سخن‌ امیرالمؤمنین‌ امام‌ علی‌(ع‌) این‌ چنین‌ تأثیری‌ در همه‌ زمینه‌ها و بر روی‌ همه‌ افراد با هر گرایش‌ و باور و اندیشه‌ای‌ و در هر سطحی‌ از دانش‌ و فرزانگی‌ نگذاشته‌ است‌. نهج‌البلاغه‌، ‌کتاب‌ گزیده‌ای‌ از سخنرانی‌ها، نامه‌ها، گفتارها، سفارش‌ها، بخش‌نامه‌ها، وصیت‌نامه‌ها، پیمان‌ نامه‌ها، منشورهای‌ کشور داری‌ و حکمت‌های‌ژرف‌ و فرزانه‌ امیرالمؤمنین‌ است‌ که‌ در درازای‌ زندگی‌ پر بار خود، در برخورد با واقعیت‌ها، مسایل‌، مشکلات‌ و نیازهای‌اجتماعی‌ و در پاسخ‌ درست‌ و دقیق‌ به‌ خواست‌های‌ همیشگی‌ بشریت‌ پدید آمده‌ و پیوسته‌ مورد بهره‌برداری‌ و سودجستن‌ انسان‌های‌ همه‌ عصرها و نسل‌ها بوده‌ است‌. از این‌ رو ما می‌بینیم‌ که‌ در هر دوره‌ای‌ از تاریخ‌ اسلام‌، نهج‌البلاغه‌ به‌ عنوان‌ نسخه‌ای‌ شفا بخش‌ و پاسخ‌ به‌ مشکلات‌ و مسایل‌ مطرح‌ می‌شود و قرن‌ هفتم‌ هجری‌، نیز با هجوم مغولان و کشتارهای فجیع انسانی، یکی‌ ازهمان‌ دوره‌هاست‌ .

این استاد دانشگاه در ادامه افزود: از ویژگی‌های‌ سخن‌ امام علی (ع) در نهج البلاغه، زیبایی‌ لفظ‌ و شیوایی‌ بیان‌، ژرفایی‌ معنی‌ و محتوا، هماهنگی‌ میان‌ لفظ‌ و معنی‌ و همبستگی‌ وپیوند منطقی‌ و نظم‌ و انسجام‌ در میان‌ الفاظ‌ است‌. ادب‌ فارسی‌ از آغاز پدید آمدن‌ و به‌ بار نشستن‌ از سخنان‌ حکمت‌آمیز امیرالمؤمنین‌ امام‌ علی‌بن‌ابی‌طالب‌(ع‌) بهره‌ ‌گرفته‌ است‌ و پس‌ ازگردآوری‌ سخنان‌ امام‌ در یک‌ کتاب‌ به‌ نام‌ نهج‌البلاغه‌، بهره‌گیری‌ هم‌ آسانتر و هم‌ بیشتر شد. در قرن هفتم که کشور ایران‌ دچار آشوب‌ می‌شود، سعدی‌ همه‌ آموخته‌ها و تجربیات‌ خود را در دو کتاب‌ بوستان‌ و گلستان‌ در اختیار ادب‌ دوستان‌ می‌گذارد. در این‌ سفر رهاوردهای‌ بسیار پر ارجی‌ آورده‌ و با ارزش تر از همه آموخته‌های‌ او از نهج‌البلاغه‌ است‌.

سید محمد مهدی جعفری در ادامه به ذکر نمونه هایی‌ از آثار سعدی‌ پرداخت که متأثر ازنهج‌البلاغه‌ بود و گفت: سعدی از همان ابتدای دیباچه گلستان هنگامی که می گوید: « منّت‌ خدای‌ را عزّوجل‌ّ که‌ طاعتش‌ موجب‌ قُربت‌ است‌ و به‌ شکر اندرش‌ مزید نعمت‌، هر نَفَسی‌ که‌ فرو می‌رود مُمِدّ حیات‌است‌ و چون‌ بر می‌آید مفرّح‌ ذات‌. پس‌ در هر نفسی‌ دو نعمت‌ موجود است‌ و بر هر نعمتی‌ شکری‌ واجب‌؛ از دست‌ و زبان‌ که‌ بر آید  کز عهده‌ شکرش‌ به‌ در آید؟» به این سخنان امیرالمونین (ع) اشاره داشته که : «الحَمدُلِله‌ِ الَّذِی‌ لا یَبلُغ‌ُ مِدحَتَه‌ُ القائِلُون‌َ وَ لا یُحصِی‌ نَعماءَه‌ُ العادُّون‌َ وَ لا یُؤَدِّی‌ حَقَّه‌ُ المُجتَهِدُون‌. »؛ «وِ اسْتَتِمُّوا نِعمَه‌َ اللهِ عَلَیکُم‌ بِالصَّبرِ عَلَی‌ طاعَه‌ِ اللهِ» و نیز: «الحَمدُ لِلّه‌ِ الواصِل‌ِ الحَمدِ بِالنِّعَم‌ِ وَ النِّعَم‌ِ بِالشُّکرِ» و نیز: « وَ مَن‌ أُعطِی‌َ الشُّکرَ لَم‌ یُحرَم‌ِ الزِّیادَه‌ِ».

او در ادامه افزود: و یا آنجا که سعدی می گوید: صیاد بی‌ روزی‌ در دجله‌ ماهی‌ نگیرد و ماهی‌ بی‌ اجل‌ در خشکی‌ نمیرد؛ به‌ نانهاده‌ دست‌ نرسدو نهاده‌ هر کجا هست‌ برسد»؛ به این سخن امیرالمونین (ع) اشاره داشته که:« فَلَیس‌َ کُل‌ُّ طالب‌ٍ بِمَرزُوٍِ وَ لا کُل‌ُّ مُجمِل‌ٍ بِمَحروُم‌ٍ».

و یا هنگامی که سعدی می گوید: منعم‌ به‌ کوه‌ و دشت‌ و بیابان‌ غریب‌ نیست/‌هر جا که‌ رفت‌ خیمه‌ زد و خوابگاه‌ ساخت‌/و آن‌ را که‌ بر مراد جهان‌ نیست‌/دسترس‌در زاد و بوم‌ خویش‌ غریب‌ است‌ و ناشناخت‌« به این سخن امیرالمونین (ع) اشاره داشته که : «الغِنَی‌ فِی‌ الغربه‌ وَطَن‌ٌ وَ الفَقرُ فِی‌ الوَطَن‌ِ غُربَه‌ٌ».

وی در ادامه افزود: این سخن سعدی: رفیقی‌ که‌ غایب‌ شد این‌ نیکنام/‌دو چیز است‌ از او بر رفیقان‌ حرام/یکی‌ آنکه‌ مالش‌ به‌ باطل‌ خورند /دگر آن‌که‌ نامش‌ به‌ زشتی‌ برند» ؛ متاثر است از: «لا یَکُون‌ُ الصَّدِیق‌ُ صَدِیقاً حَتَّی‌ یَحفَظ‌َ أَخاه‌ُ فِی‌ ثلاث‌ٍ: فِی‌ نَکبَتِه‌ِ وَ غَیبَتِه‌ِ وَ وَفاتِه‌ِ». و چنین است: «تا مرد سخن‌ نگفته‌ باشد/عیب‌ و هنرش‌ نهفته‌ باشد» که اشاره دارد به: «المَرءُ مَخبُوءٌ تَحت‌َ لِسانِه‌ِ.» و یا در بوستان هنگامی که سعدی می گوید: «بری‌ ذاتش‌ از تهمت‌ ضدّ و جنس/‌غنی‌ ملکش‌ از طاعت‌ جن‌ّ و انس‌« اشاره می کند به : «وَ بِمُضادَّتِه‌ِ بَین‌َ الأَشیاءِ عُرِف‌َ أَن‌ لا ضِدَّ لَه‌ُ » و یا : «فَاءِن‌َّ اللهَ ـ سُبحانَه‌ُ وَ تعالَی‌ ـ خَلَق‌َ الخَلق‌َ حِین‌َ خَلَقَهُم‌، غَنِیّاً عَن‌ طاعَتِهِم‌، آمناً مِن‌ مَعصیَتِهِم».

این محقق در ادامه گفت: هم چنین است ابیاتی دیگر از قبیل : «به‌ درگاه‌ لطف‌ بزرگیش‌ بر/ بزرگان‌ نهاده‌ بزرگی‌ ز سر»؛ «الحَمدِلِلّه‌ِ الَّذِی‌ لَبِس‌َ العِزِّ و الکِبریاءَ وَ اختارَ هُما لِنَفسِه‌ِ دُون‌َ خَلقِه‌ِ».

وی در پایان سخنان خود ضمن اشاره به موارد بسیار دیگری از تاثیرپدیری سعدی از نهج البلاغه افزود: فردوسی با آفریدن‌ شاهنامه‌، فردوسی‌ توانست‌ با نیرو و فرزانگی‌، ملت‌ با فرهنگ‌ ایران‌ را به‌ استقلال‌ برساند، زبان‌ فارسی‌ را زنده‌ نگاه‌ دارد و آیین‌ تشیّع‌ را از آسیب‌ بدکیشان‌ ظاهری‌ برهاند و اسلام‌ را از پیرایه‌های‌ ناشایست‌ و بدنمای‌ تعصّب‌ و تبعیض‌ بر کنار دارد. در این اثر نیز ما می توانیم ردپای تاثیرپذیری فردوسی را از نهج البلاغه بازیابیم.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

Time limit is exhausted. Please reload CAPTCHA.